TEXNIKA FANLARI
GRUNT O‘ZANLI KANALLARDA URINMA KUCHLANISHNI ANIQLASH VA YUVILMASLIK SHARTLARINI BAHOLASH
Referat
Ushbu maqolada grunt o‘zanli kanallarda oqimning urinma kuchlanishini aniqlash va o‘zan tubining yuvilmaslik shartlarini baholash masalasi tadqiq etilgan. Grunt o‘zanli kanallarda oqim ta’sirida yuzaga keladigan urinma kuchlanish o‘zan tubi va yon qiyali klarining deformatsiyasi, yuvilishi hamda kanalning gidravlik barqarorligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Maqolada oqim sarfi, o‘rtacha tezlik, suv chuqurligi, gidravlik qiyalik, gidravlik radius, gruntning granulometrik tarkibi, zichligi va zarrachalar o‘lchamining urinma kuchlanish shakllanishiga ta’siri tahlil qilindi. Amaldagi urinma kuchlanish qiymatlarini kritik urinma kuchlanish bilan taqqoslash asosida grunt o‘zanining yuvilish yoki yuvilmaslik holatini baholash mezonlari ko‘rib chiqildi. Shuningdek, oqimning gidravlik parametrlari va gruntning fizik - mexanik xususiyatlarini hisobga oluvchi yondashuv asosida yuvilmaslik shartlarini aniqlash imkoniyati baholandi. Tadqiqot natijalari grunt o‘zanli kanallarda o‘zan barqarorligini prognozlash, yuvilish xavfini kamaytirish hamda kanalning ishonchli va samarali ishlashini ta’minlash uchun qo‘llanishi mumkin. Taklif etilgan yondashuv sug‘orish va melioratsiya kanallarining gidravlik hisoblarini takomillashtirish hamda o‘zanlarni mustahkamlash zaruriyatini ilmiy asoslashga xizmat qiladi.Kalit so'zlar
grunt o‘zan
ochiq kanal
urinma kuchlanish
kritik urinma kuchlanish
yuvilmaslik sharti
o‘zan barqarorligi
oqim tezligi
suv chuqurligi
gidravlik qiyalik
gidravlik radius
granulometrik tarkib
o‘zan yuvilishi
kanal deformatsiyasi.
Mualliflar
ORCID:
0009-0000-0680-5174
ORCID:
0009-0004-6842-7809
Iqtibos keltirish tartibi
Jurnal uslubiEshev, S. S.; G‘ayimnazarov, I. X.; Aralov, B. G.; Quvvatov, J. Z. o. GRUNT O‘ZANLI KANALLARDA URINMA KUCHLANISHNI ANIQLASH VA YUVILMASLIK SHARTLARINI BAHOLASH. Innovatsion texnologiyalar, 2026, 63(3), 144-153.
https://doi.org/10.70769/2181-4732.ITJ.2026-3.15
Adabiyotlar
- Yang, S.-Q. (2010) – Depth – Averaged Shear Stress and Velocity in Open-Channel Flows. Journal of Hydraulic Engineering, Vol. 136 (11). DOI: 10.1061/(ASCE)HY.1943-7900.0000271 INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR INNOVATIVE TECHNOLOGIES ИННОВАЦИОННЫЕ ТЕХ НОЛОГИИ 2026 - yil 3 (63) - son 2026 volume 63, number 3 Том 63 No 3, 202 6 ISSN 2181 - 4732 E - ISSN 2181 - 4 015 153
- Мирцхулава, Ц. Е. Размыв русел и методика оценки их устойчивости / Ц. Е. Мирцхулава – Москва: Колос, 1967. – 180 с.
- Shiono, K. & Knight, D. W. (1991) – Turbulent Open-Channel Flows with Variable Depth Across the Channel. Journal of Fluid Mechanics, Vol. 22 2, pp. 617 -646. DOI: 10.1017/S0022112091001246
- Henderson, F.M., Open Channel Flow, Macmillan, 1966.
- Lyapin, V.Yu., Cherkasskikh, S. N., Ryzhenkov, A. V., Volkov, A. V., & Dasaev, M. R. (2021) – Some Aspects of the Shear Stress Distribution in Non-Uniform Gradually Varied Open Flows. International Journal of Engineering Trends and Technology, Vol. 69(12), pp. 307– 311. DOI: 10.14445/22315381/IJETT-V69I12P237
- Choo, Y.-M., Jeon, H.-S. & Seo, J.-C. (2021) – Entropy-Based Shear Stress Distribution in Open Channel Turbulent Flow Using Experimental Data. Entropy, Vol. 23(11), 1540. DOI: 10.3390/e23111540
- Chow, V.T., Open‐Channel Hydraulics, McGraw‐Hill, 1959.
- Knight, D.W., Computational Fluid Dynamics in Open Channel Flow, Wiley, 2004.
- Swamee, P K, and Mittal, M K, An Explicit Equation for Critical Shear Stress in Alluvial Streams, J. of Irrigation and Power, CBIP., India, Vol. 33, No. 2, pp. 237 – 239, April 1976.
- Maturi Foad et al. (2019) – Experimental Study of Shear Stress in a Rectangular Channel with Vegetation. Journal of Applied Engineering Sciences, Vol. 9(2), pp. 155– 160. DOI: 10.2478/jaes-2019-0021
- Guo, J. & Julien, P. Y. (2005) – Shear Stress in Smooth Rectangular Open-Channel Flows. Journal of Hydraulic Engineering, Vol. 131, No. 1, pp. 30– 37. DOI: 10.1061/(ASCE)0733-9429(2005)131:1(30)
- Wall Shear Stress in Open Channel Flow using Different Groynes (2023) – ISH Journal of Hydraulic Engineering, Vol. 29(2). DOI: 10.1080/09715010.2022.2026827
- G‘ayimnazarov I. X. UDC 532.543: 627.157: Calculation of the parameters of the base rows in a non-stationary flow //Innovatsion texnologiyalar. – 2025. – Т. 59. – No. 3. – С. 62 -66.
- G‘ayimnazarov, I., Eshev, S., Bazarov, O., Latipov, S., Rakhimov, A., & Guliyeva, S. (2025, July). Investigation of the initiation of sediment movement in mixed flows. In AIP Conf erence Proceedings (Vol. 3256, No. 1, p. 020041). AIP Publishing LLC.
- Eshev, S. S., Gayimnazarov, I. X., Latipov, S. A., Rahmatov, M. I., & Kholmamatov, I. K. (2023, March). Calculation of parameters of subsurface ridges in a steady flow of groundwater channels. In AIP Conference Proceedings (Vol. 2612, No. 1, p. 050033). AIP Publishing LLC.
- Гайимназаров, И. Х. (2024). НАТУРНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ПО ОПРЕДЕЛЕНИЮ РАСХОДА НАНОСОВ В УСЛОВИЯХ НЕСТАЦИОНАРНОГО ТЕЧЕНИЯ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(4), 317 - 324.
- G‘ayimnazarov Israil Xoliqovich, Mamarasulov Sob ir Raxmonqulogli, and Toshmurodov Jomurod Jahongirogli. “O‘ZAN TUBI BARQARORLIGINI BAHOLASH USULLARI” Sanoatda raqamli texnologiyalar/Цифровые технологии в промышленности 4.1 (2026): 237-241.